6 OKTOBER 2006 - TILBURG - (GPD) - Natasia is een ontaarde moeder die
dollartekens in haar ogen heeft, uit is op eigen roem en daarvoor zelfs
bereid is haar kinderen langdurig in de steek te laten. Schandalig, riepen
enkele kamerleden, hier moet de Kinderbescherming iets aan doen!
In het programma de Gouden Kooi laten de tien deelnemers zich vrijwillig opsluiten in een luxe landhuis. Het huis is, net als bij Big Brother, volgestopt met camera's waarmee het doen en laten van de deelnemers op de voet wordt gevolgd. Wie het het langst volhoudt, mag het landhuis hebben plus een geldbedrag.
Elkaar wegpesten, dat is de opdracht. Hoe lang de race gaat duren hangt af van de deelnemers zelf en ook van de kijkcijfers. De deelnemers hebben elk een borgsom van tienduizend euro betaald. Dat zijn ze kwijt wanneer ze binnen een jaar opstappen. Talpa stopt met het programma wanneer de kijkcijfers tegenvallen. Dat houdt concreet in minder dan een half miljoen kijkers.
In de eerste uitzending ging Gordon deelneemster Natasia overreden om op staande voet met hem mee te gaan en haar twee kinderen in de steek te laten. Hartverscheurende taferelen aan de voordeur. Verontwaardigde parlementariërs: het programma 'deugt van geen kant' en is 'van een stuitend niveau'. Hier is sprake van emotionele kindermishandeling en dus moet de Kinderbescherming worden ingeschakeld.
Talpa zegt zich niet verantwoordelijk te voelen voor de kinderen. Het is de eigen verantwoordelijkheid van de moeder om deel te nemen. Natasia vindt zichzelf helemaal geen ontaarde moeder. Ze wil, ook voor haar kinderen, de kans grijpen om maatschappelijk hogerop te komen.
Niets aan de hand dus? Volgens velen niet, want de deelnemers beginnen er toch vrijwillig aan? Toch is er ook een andere kant. Volgens mij mag een programmamaker zich niet verschuilen achter de constatering dat de deelnemers volwassen mensen zijn die goed weten waar ze aan beginnen en die vrijwillig deelnemen. Televisiemakers hebben ook hun eigen verantwoordelijkheid: ze moeten op basis van hun professionaliteit hun eigen afwegingen malen, ook rekening houdend met de gevolgen en effecten van een uitzending. En soms moeten mensen tegen zichzelf in bescherming worden genomen.
Dit thema werd hevig bediscussieerd bij de start van het programma Big Brother op de Duitse televisie enkele jaren geleden. Kern van dat debat was de 'dwergwerp-logica'. Eerder had zich een rechtszaak voorgedaan over het dwergwerpen op de kermis. De rechter had het spektakel, waarbij sterke mannen uit het publiek moesten proberen de dwerg zo ver mogelijk weg te gooien, verboden. De kleine artiest protesteerde: hij voelde zich helemaal niet in zijn menselijke waardigheid aangetast. Het ging juist om zijn broodwinning en die werd hem nu afgenomen.
De rechter argumenteerde: de menselijke waardigheid is een op zichzelf staande waarde die ook kan worden geschonden wanneer er sprake is van deelname op basis van vrijwilligheid. Die menselijke waardigheid moet worden beschermd tegen het gevaar van verregaande commerciële exploitatie van mensen en tegen het degraderen van deelnemers tot object. Dit argument wordt ook nu weer in stelling gebracht.
John de Mol laat zich intussen van zijn meest menslievende kant zien: " We hebben het gezin gescreend en zijn er van overtuigd dat de kinderen goed worden verzorgd. Natasia doet het ook voor haar dochter en haar zoon. Ze wil hun een betere toekomst bieden, óf door te winnen óf door de tijd in de Gouden Kooi te gebruiken om zichzelf te scholen."
Het gaat Talpa dus helemaal niet om de kijkcijfers en commercieel gewin, maar om ons aller welzijn. Wie dat gelooft mag het zeggen. Eerder lijkt hier sprake van wat wel de 'paradox van de kritiek' wordt genoemd: naarmate een programma meer morele verontwaardiging en deining veroorzaakt, neemt de aandacht van het publiek toe en bereikt de producent precies wat hij wil: veel aandacht, scoren.
Er is dus in elk geval één mogelijkheid om het programma zo snel mogelijk van de buis te halen: niet kijken!
(Dr. Huub Evers is media-ethicus en lector aan Fontys Hogeschool Journalistiek in Tilburg)
