'Haal ze als de donder van de Veluwe'

Auteur: door Roel Kleine | zaterdag 04 oktober 2008 | 06:07 | Laatst bijgewerkt op: vrijdag 15 mei 2009 | 00:35

Tekstgrootte

Cees Haverhoek voor Huize Old Putten in Elburg: "Het verzet heeft goed gewerkt en was erg dapper. Het meest opzienbarende is, dat zij verstoken van alle communicatieapparatuur, in staat waren soldaten, die over de hele Veluwe verspreid zaten, naar een verzamelpunt te brengen." foto Bram van de Biezen

Get 'em out' is de titel van het lijvige boekwerk, dat tevens het schrijversdebuut vormt van Cees Haverhoek, in het dagelijks leven docent maatschappijleer aan het Carolus Clusius College te Zwolle. De titel is een uitspraak van generaal Dempsey, die in al bevrijd Brabant te horen krijgt dat geallieerde manschappen op de Veluwe in de tang van de Duitsers zitten.
Die onheilstijding grijpt hem zo aan dat hij direct opdracht geeft om alles op alles te zetten de (ondergedoken) soldaten op de Veluwe uit hun benarde positie te bevrijden.

Zo komt de operatie Pegasus op gang en worden uit alle hoeken en gaten (soms letterlijk omdat verscheidene soldaten zich in kuilen hebben verscholen) de manschappen, gedekt door het nachtelijk duister, teruggebracht naar het bevrijde zuiden.

De reddingsactie verloopt niet zonder slag of stoot. Loopt operatie Pegasus I op rolletjes, de tweede ontsnappingspoging eindigt in een drama, waarbij tientallen doden vallen als de vluchtelingen op de vuurlopen van een Duitse stelling stuiten. Een aantal weet toch weer te ontsnappen, onder wie Tex Banwell, die later bekend wordt als de schutter van de aanslag op een Duitse patrouille op de weg tussen Nijkerk en Putten. Een grootscheepse razzia in het Veluwse dorp is daarvan het dramatische gevolg.

Bij de operatie Market Garden in september 1944, gericht op het veroveren van de bruggen over de grote rivieren, leden de Engelsen zware verliezen. Bovendien dreigden nog eens 2.000 militairen, die ingesloten raakten, te worden gedood door de Duitsers. Het grootste deel van de klem zittende militairen werd in negen dagen tijd weer veilig de Rijn overgezet.

"Zo'n 350 man echter is gaan zwerven over de Veluwe", zegt Haverhoek. "Ze hadden ook geen contact meer met de eigen troepen. Ze zaten overal; in Elburg, Apeldoorn, Wapenveld, Stroe en in Ede om maar een paar plaatsen te noemen. Ze kregen hulp van onder meer het Veluws verzet, dat hen onderdak verschafte op verschillende adressen. Er werd gehoopt dat er spoedig een nieuwe aanval van de geallieerden uit het zuiden zou volgen, zodat zij dan als voorposten sabotage-acties konden ondernemen".

Ruim een maand later, in de nacht van 22 op 23 oktober, konden bij de operatie Pegasus I met hulp van het Veluws verzet en onder dekking van Amerikaanse vuursteun 149 man in drie slagen met 24 boten over de Rijn gezet. Dat was tussen Renkum en Wageningen.

"Betekende wel", stelt Haverhoek, "dat er nog zo'n 200 man vast zaten op de Veluwe." Besloten werd een tweede ontsnappingsoperatie te plannen en via het verzamelpunt in Lunteren zou deze groep in de nacht van 17 op 18 november de oversteek wagen. Voordat zij echter het verzamelpunt bereiken gaat het goed mis. Ze worden ontdekt door de Duitsers. In een vuurgevecht sneuvelen tientallen militairen en een flink aantal wordt gevangen genomen. Slechts 69 mannen slagen er in te ontsnappen en het oude onderduikadres te bereiken" .

Het is de geheim agent Dignus Kragt, die Kootwijkerbroek als uitvalsbasis heeft, die een nieuwe ontsnappingsroute via de Biesbosch vindt. In januari/februari 1945 lukt het deze laatste groep de eigen troepen veilig te bereiken.

Nog niet eerder is het meeslepende verhaal over de Veluwse 'lifeline' in het laatste oorlogsjaar zo gedetailleerd beschreven als in het boek van de voormalige landmachtofficier Cees Haverhoek. Vier jaar onderzoek ging aan het schrijven van het boek vooraf. Het heeft geresulteerd in een nauwkeurige beschrijving van de organisatiestructuur van het verzet op de Veluwe. "Dat kwam pas laat op gang, maar het verzet heeft er goed gewerkt en was erg dapper. Het meest opzienbarende is toch wel, dat zij verstoken van alle communicatieapparatuur in staat waren soldaten, die over de hele Veluwe verspreid zaten, naar een verzamelpunt te brengen en vervolgens over de rivier te zetten. En dat in een gebied waar het wemelde van de Duitsers. En het verraad loerde aan alle kanten".

'Get 'em out', de voorbereiding, uitvoering en nasleep van de ontsnappingsoperaties Pegasus I en II in 1944/1945; auteur Cees Haverhoek; druk Bredewold Wezep; prijs: € 24,90.