APELDOORN - Het Apeldoorns Kanaal, van vrachtvaart naar pleziervaart.
Onder deze titel is er een jaar lang een tentoonstelling in het Voerman Museum in Hattem te zien over de rijke geschiedenis van deze voor de Veluwe zo belangrijke waterverbinding. Vandaag deel 2 van een tweeluik. Aan het einde van de achttiende eeuw komen Veluwse ondernemers in opstand: er moet een betere vaarverbinding voor de Veluwe komen. De smeekbeden van de fabrikanten hebben uiteindelijk succes, velen ontdekken de voordelen van het beter bevaarbaar maken van de Grift. De koper- en papiermolens kunnen hun grondstoffen goedkoper aanvoeren, waardoor de productprijzen dalen en de concurrentiepositie wordt versterkt. Landbouwers moeten hun producten op karren naar de markt brengen, dat kost veel tijd, soms een hele dag, plus de inzet van een paard en wagen. Een vaart zou deze perikelen oplossen, zeker als de weteringen als zijkanaal konden worden bevaren.
Een goede waterweg is belangrijk voor de afvoer van goederen, maar vooral ook voor de aanvoer van bijvoorbeeld hooi en mest. Het dure en moeizame transport, met op- en overslagkosten, belemmert ook de hout- en eekproductie. Met een schip kunnen de producten rechtstreeks ter plekke worden gebracht. En alle burgers zouden er groot voordeel bij hebben, omdat de kosten van het aanvoeren van hun winkelwaren en andere koopmansgoederen en bouwmaterialen sterk zullen afnemen.
Lang blijven deze ideeën onder het stof, tot koning Willem I, die regelmatig op Het Loo verblijft en vermoedelijk onder druk is gezet door lokale en regionale notabelen, in 1820 de Minister van Binnenlandse Zaken en Waterstaat om advies vraagt.
Kanaliseren van de Grift wordt moeilijk, omdat de watertoevoer naar de diverse molens langs de Grift en toeleverende beken in gevaar kan komen. En ook omdat er een groot hoogteverschil is tussen Apeldoorn en de IJssel bij Hattem. Een ander plan geeft de voorkeur aan een nieuw kanaal aan de oostkant van de Grift, uiteraard in dezelfde richting, tussen Apeldoorn en Hattem.
De ministeriële conclusie is na lang wikken en wegen: 'Ik vermeen veiliglijk te mogen besluiten dat het bevaarbaar maken van de Grift is eene zeer uitvoerbare en zeer nuttige onderneming, waarvan de voordelen onmiskenbaar zijn en de uitvoering zeer wenschelijk is.'
Maar wie betaalt? De provincie Gelderland vindt dat de minister de beurs moet trekken, de minister zelf is van mening dat het bevaarbaar maken van de Grift van lokaal belang is en dat de provincie daarom over de brug moet komen. Koning Willem I is het langdurige touwtrekken beu, koopt uiteindelijk zelf alle aandelen en schiet de meerdere aanlegkosten voor. In 1825 kunnen de graafwerkzaamheden voor de aanleg van het Apeldoorns Kanaal naar Hattem eindelijk beginnen.
Het is de ontwerper van het kanaal, Hendrik Jan Lijsen, opziener der koninklijke paleizen in de noordelijke provinciën en wonende op Het Loo, al snel duidelijk geworden dat er een nieuw kanaal van ruim dertig kilometer gegraven moet worden, omdat kanalisatie van de Grift niet mogelijk is. Maar ook de bouw van een nieuw kanaal - tot Heerde evenwijdig aan de Grift, daarna de Grift gekanaliseerd tot Hattem - levert technische vraagstukken op. Het verval van het kanaal bij Apeldoorn en de IJssel bij Hattem, is 12,40 meter; en hoe krijgt het kanaal zijn water? Hendrik Jan Lijsen lost de problemen op: vijf sluizen vangen het verval op, er worden extra sprengen gegraven voor de watertoevoer en hij koopt de Kayersspreng die via de Kanaalbeek water aanvoert.
Het blijkt een kanaal met beperkingen, alleen middelkleine schuiten van ten hoogste vijftig ton - bok, praam, snik, kraak, poon en de kleine Friese tjalk - kunnen er varen. Andere Nederlandse kanalen, gegraven tussen 1850 en 1830, hebben een grotere capaciteit.
Hoe dan ook: de Oost-Veluwe heeft in elk geval een vaarweg, de ondernemers zijn opgelucht. Op 1 januari 1829 passeert een koninklijk jacht als eerste schip de vijf sluizen en 27 bruggen van het 32 km lange kanaal.
U kon tot 01-12-2007 reageren op dit artikel.