KAMPEN - Zijn favoriete heilige is Elia. "Dat is een enorme twijfelkont. Hij is de grootste profeet van het Oude Testament maar kan goed relativeren.
Dat spreekt me aan", zegt Joost Heutink uit Zwolle. Hij is neuropsycholoog en doceert het vak Hersenen en Gedrag aan de Rijksuniversiteit Groningen maar is daarnaast ook conservator van het Ikonenmuseum in Kampen. "Ik heb van die dagen dat ik het allemaal heel goed weet maar als je 's avonds op de bank zit, denk je: ach waar gaat het allemaal over." Samen met zijn vader Helmich Heutink wandelt hij langs de nieuwe expositie 'Gegoten Reisgenoten'. Naast ieder houten ikoon uit eigen collectie staat een kleiner metalen reisikoon met nagenoeg dezelfde afbeelding. "Hier heb je Daniel in de leeuwenkuil. De leeuwen lijken meer op katten want aan de Witte Zee hadden ze destijds nog nooit een leeuw gezien. Het latere 18e eeuwse brons, toont exact dezelfde elementen. Kijk, Daniel draagt hetzelfde mutsje." De kleine metalen sieraden zijn een selectie uit de ruim 1700 reis- of draagikonen van de Duitse verzamelaar Stefan Jeckel. "Heel Nederland reist. Niet alleen jonge forenzen, maar het stikt van de senioren onderweg. We zijn allemaal reisgenoot, van de geboorte tot de dood", glimlacht Heutink Senior. Zelf heeft hij een reisikoon in zijn auto. "Een bronzen borstbeeldje van de heilige Nikolaas, de wonderdoener. Ik heb hem voorin hangen maar laatst had ik toch een flinke aanrijding. Aan de achterkant; de heilige kijkt niet achterom. Ik moet achterin ook maar een Nikolaas hebben."
Helmich Heutink werd ruim vijfentwintig jaar geleden gegrepen door de ikonen. "Ik houd van christelijke kunst waarin de oude boodschap is verpakt. Ikonen zijn personificaties van heiligen, martelaren en Bijbelse gebeurtenissen. Ze worden niet aanbeden maar vereerd." Hij kan sappig vertellen hoe we de kunstschatten hebben te danken aan het bolsjewisme. "De communisten promootten het atheïsme. Lenin en Stalin lieten de priesters vermoorden of verbannen en vernietigden de kerkelijke kunst. Ikonen werden als schietschijf gebruikt in het leger of kwamen terecht op de brandstapel." Zoon Joost was als puber nauwelijks geïnteresseerd in de hobby van zijn vader maar als student ging hij zich steeds meer verdiepen in de details van de afbeeldingen. "Een ikoon is de ultieme reductie, essentie van de essentie. Alles heeft betekenis in een ikoon. En ieder dorpje had weer zijn eigen ikonen, die net een fractie afweken van het dorp verderop. Dat was een hele strijd. Religieus gekissebis is van alle tijden."
Heutink Jr. houdt vooral van de inhoudelijke vertelling. "Een kersttafereel van Rubens met het kind in de kribbe bijvoorbeeld, toont ons bovenal borsten, billen en buiken. De persoonlijke interesse van de schilder voor vrouwenvlees staat de boodschap in de weg. Ikonenschilders werkten binnen een strak stramien en waren met de beperkte mogelijkheden toch zeer creatief. Hun stukken zijn ongesigneerd want het was de hand Gods die de schilder begeleidde." In zijn colleges aan de universiteit sleept hij er wel eens een ikoon bij. "Een ikoon vertelt ons veel over hoe wij waarnemen en dat is in de psychologie ook van belang." Joost Heutink wijst op de vijfde en zesde eeuwse Byzantijnse stukken en vitrines vol sobere ingekraste relieken en bronzen reisikonen, ingelegd met blauw of groen email. De mooie Joris de Drakendoder, vuurverguld, en Elia gevoed door de raaf, bronzen voorwerpen uit de 18e eeuw. In een van de museumruimtes is een Russisch tafereeltje uit een boerenhuis nagebouwd. Houten wanden, met in de hoek een kast vol ikonen en kruizen, als een altaar. "Zo zag de gemiddelde boerenwoning eruit, ieder had minstens vijf ikonen. Totdat ze plaats moesten maken voor beeldjes van Lenin en Stalin. De mooie hoek werd de rooie hoek." De mannen van de Alexanderstichting lopen niet per definitie warm voor alle religieuze voorwerpen. "Het kan nog zo kerkelijk zijn maar is het ook kunst? Bij deze ikonen wordt de grens van meesterschap overschreden. Het was nooit als kunst bedoeld maar is het wel, dat is het mooie."
Gegoten Reisgenoten, tot half april. www.ikonenmuseumkampen.nl
U kon tot 09-03-2012 reageren op dit artikel.