Veel mensen hebben een beetje gelijk als het over Zwarte Piet gaat

VideoZwarte Piet is historisch ontleed voor een tentoonstelling die nu in CODA in Apeldoorn te zien is. Wie zich nog meer wil onderdompelen in boeiende feitjes, bijzondere voorwerpen en nostalgie, kan ook terecht in Museum In de Zevende Hemel.

Is de verhitte zwartepietendiscussie typerend voor onze huidige samenleving? Nee hoor: het sinterklaasfeest is in de geschiedenis vaker onderwerp geweest van principiële, soms heftige debatten. De traditie is al eeuwen in ontwikkeling. Inclusief de figuur Zwarte Piet, zo is te zien in CODA Centrale Bibliotheek.

Knecht

‘Het is een knecht, een onderdaan, gebaseerd op het beeld van een slaaf.’
‘Nee hoor; Zwarte Piet is al eeuwen een hulp van Sinterklaas, zonder vervelende bijbetekenis.’
In de discussie rond Zwarte Piet zoeken voor- en tegenstanders naar historische onderbouwing van hun standpunt. ,,En ze hebben allebei een beetje gelijk én een beetje ongelijk’’, vertelt Eelco Kramer. In 2016 dook hij in opdracht van de gemeente Maassluis - waar toen de landelijke intocht was - in de geschiedenis van de sinterklaasviering. Het leverde een expositie op die ook in gaststad Dokkum te zien was, en nu dus in Apeldoorn.

Quote

Het is een web van verhalen die zijn samenge­smol­ten.

Eelco Kramer, Samensteller tentoonstelling

Bijbel

Als cultuurhistoricus heeft Kramer het onderwerp wetenschappelijk aangepakt. Met bronnenonderzoek, gesprekken met voor- en tegenstanders van de figuur Zwarte Piet, een debat en contact met erfgoedinstellingen en academici. Dan zal hij nu als geen ander kunnen zeggen waar Zwarte Piet echt op gebaseerd is? ,,Dat is het grappige: hij heeft geen eenduidige oorsprong. Ja: Piet heeft al een heel lange geschiedenis. En ja: er is op enig moment een Moorse knecht opgedoken. En zo is er veel meer. Het is een web van verhalen die zijn samengesmolten.’’ Er is zelfs een mogelijke link met de donkere persoon van de Drie Koningen of Drie Wijzen uit de Bijbel. 

Tradities

Er is één ding wel met zekerheid te zeggen over Zwarte Piet. Namelijk dat mensen die zich in dit geval beroepen op ‘traditie’ en daarom zeggen dat er niets mag veranderen, de plank misslaan. De tijdsgeest schaaft namelijk voortdurend aan culturele tradities. ,,En zeker Sinterklaas wordt gekenmerkt door grote veranderingen en brede maatschappelijke discussies.’’ Het tegenwoordig meestbesproken feest van Nederland dateert al uit de 3e of 4e eeuw. De christelijke basis werd vervolgens vermengd met heidense gebruiken, in de reformatie was het allemaal te katholiek: genoeg voer voor debat, schetst Kramer. De Sint was vroeger zeer streng voor kinderen - een regelrechte ‘bullebak’ zelfs die hen bang maakte. Er zijn zwarte klazen geweest, hij was ooit een ‘huwelijksmakelaar’ voor hij de zachtaardige kindervriend van nu werd.

Quote

De Sint was vroeger zeer streng voor kinderen - een regelrech­te ‘bullebak’ zelfs die hen bang maakte

Oorsprong

En de assistent van de goedheiligman is dus uit allemaal verschillende verhalen en ideeën gegroeid tot de vrolijke assistent die hij pakweg de laatste veertig jaar is geweest. Een nieuw wetenschappelijk artikel van vorig jaar bevestigt die doorlopende ontwikkeling nog eens. Tekenend is dat in andere landen de hulp er heel anders uitziet. ,,De betekenis van Zwarte Piet ligt daarom niet in een bepaalde oorsprong, maar is een kwestie van perceptie.’’

Nuance

En een debat daarover is op zich alleen maar goed, meent Kramer. ,,Dit zijn culturele processen die plaats moeten vinden.’’ Daarom hoeft de overheid wat hem betreft niet in te grijpen. ,,Die moet vooral kennis over het onderwerp verspreiden.’’ Om de polarisatie te verminderen. Dat is ook precies wat Kramer zelf wil bereiken door de expositie te blijven ontwikkelen en jaarlijks terug te laten keren. Inmiddels met drie andere historici onder de noemer Stichting Marges. ,,We willen vooral de nuance terugbrengen in het debat.’’

De tentoonstelling is tot en met 6 december te zien in CODA. Er zijn rondleidingen en er is een gratis audiotour.

Mister Sinterklaas heeft z’n eigen museum

Apeldoorn kent al een permanente Sinterklaas-tentoonstelling: die in Museum in de Zevende Hemel aan de Schotweg. Eigenaar Jan Bark is gerust Mister Sinterklaas van Apeldoorn te noemen. Jaren was hij motor achter de lokale intocht en zijn Sint-collectie behoort tot de top van Nederland.

En toch weet hij niet zeker of hij volgende week naar de landelijke intocht in zijn eigen stad gaat. Inderdaad: de keus voor 100 procent roetveegpiet zit hem dwars. Niet dat er met hem niet te praten is: Zwarte Piet mag best veranderen. ,,Maar niet zo plots. Dit gaat echt te snel.’’ Bark bladert door het boekje ‘St. Nikolaas en zijn knecht’ van schoolmeester Jan Schenkman uit 1850, een standaardwerk voor liefhebbers. 

Pakt er nog andere spullen bij. ,,Vroeger heette iemand die hielp nou eenmaal knecht. Daar is niets mis mee.’’ In de laatste 20, 30 jaar is Piet al behoorlijk veranderd, merkt Bark op. En dat is heel gezond. ,,Een traditie die niet verandert, sterft. Maar nu moet het in een paar jaar volledig anders, omdat een paar mensen dat willen. Dat kan niet. Piet zál veranderen, maar daar moet het volk als geheel voor zorgen.’’
www.museumindezevendehemel.nl

Volledig scherm
Eelco Kramer en Hanneke Nap van Stichting Marges hebben de Sinterklaastentoonstelling in CODA ingericht. De expositie laat zien hoe de hoofdrolspelers van het feest door de eeuwen veranderden. © Maarten Sprangh

In samenwerking met indebuurt Apeldoorn

Apeldoorn