Volledig scherm
Hijman Gans kwam als dertienjarige jongen naar zijn onderduikadres bij de familie Laarman in Dalmsholte. © Frans Hermans

‘Jeudje van Laarman’ overleeft de oorlog in Dalmsholte

,,Hij ziet er gelukkig niet zo Joods uit’’, bromt boer Frederik-Jan Laarman als de Amsterdamse jongen Hijman Gans zijn erf oploopt om onder te duiken op zijn boerderij in de Dalfser buurtschap Dalmsholte. De dertienjarige knul krijgt een veilig onderkomen bij de familie Laarman, aan de Kanaaldijk Noord nabij de Doktersbrug. 

Het verzet brengt hem via Zuid-Limburg naar Dalfsen. Met de trein, voor de laatste kilometers kan hij achterop de fiets springen bij verzetsstrijder Herman Flim, de bakkerszoon uit Nijverdal die veel joodse kinderen naar een onderduikadres in de wijde regio bracht. Hijman wordt opgevangen in een gezin met vier kinderen: Margje, Grietje en de zonen Marten en Henk. Hijman Gans krijgt via het verzet een schuilnaam, Henk Spee, en wordt in het gezin ‘kleine Henk’ genoemd.

Waargebeurd

De inmiddels 88-jarige Gans kan het allemaal navertellen, en doet dat uitvoerig in het boek ‘Hijman waar ben je!’ waarin journalist-publicist Frans Hermans zijn waargebeurde verhaal heeft opgetekend. Een bijzonder relaas, want Hijman Gans slaagt er keer op keer in aan de nazi’s te ontsnappen. Dat begint al op 20 juni 1943 tijdens de grote Duitse razzia in Amsterdam. Zijn ouders worden opgepakt en afgevoerd naar Kamp Westerbork, maar Hijman wordt door de buurvrouw verstopt als zij de Duitsers de trap op ziet gaan naar de portiekwoning van de familie Gans. 'Hijman waar ben je!', roept zijn moeder Mina tot drie keer toe, maar Hijman blijft zitten en verroert zich niet. 

Verzetsgroep

Hij zal zijn ouders nooit meer zien, maar zelf overleeft hij de gruwelijke oorlogsjaren. Dat heeft te maken met geluk, toeval, durf en de hulp van verzetslieden, onder meer via de verzetsgroep NV die Joodse kinderen aan onderduikadressen in Zuid-Limburg hielp. Hijman belandt eerst in Brunssum, waar hij wordt geholpen door katholieken en protestanten. Maar als de Duitsers feller gaan jagen op onderduikers, keert hij terug naar Amsterdam, waar hij wordt opgepakt. Hij weet echter te ontsnappen en komt via het verzet uiteindelijk in Dalmsholte terecht. Als het ‘jeudje van Laarman’ overleeft hij de oorlog. Ook daar heeft hij geluk, als op 14 januari 1945 Duitsers het erf op stormen op zoek naar een in de nabije omgeving neergestorte Canadese piloot. 'Kleine Henk’ brengt dan net een pakje naar de buren...

Goed leesbaar

Hijman Gans, die in 1957 naar Maastricht verhuist en daar directeur wordt van drie textielketens, wil decennia lang niet praten over zijn oorlogservaringen. Maar als zijn kleinkinderen Noa en Stella blijven aandringen gaat hij op 85-jarige leeftijd overstag. Frans Hermans verwerkt alle belevenissen in een 156 pagina's tellend boek vol details. Gans blijkt over een prima geheugen te beschikken, allerlei namen en gebeurtenissen passeren de revue. ,,Ik heb het allemaal historisch onderzocht en het klopte als een bus’’, vertelt Hermans, die bijvoorbeeld ook gegevens checkte bij de Historische Kring Dalfsen. ,,Vervolgens heb ik het verhaal opgeschreven, gezien door de ogen van Hijman, een jongen van 12 tot 16 jaar.’’ Het boek leest daardoor (qua taalgebruik) makkelijk weg, ook voor jeugdige lezers.

Volledig scherm
Hijman Gans met zijn echtgenote Ellen Pinczowski. De 88-jarige Gans woont al sinds 1957 in Maastricht. © Frans Hermans

Dankbaar

Hijman Gans koestert - ondanks gevoelens van angst, verdriet en wanhoop - goede herinneringen aan zijn onderduiktijd bij de familie Laarman. ,,Ik blijf ze mijn hele leven dankbaar.’’ Hij wordt liefdevol opgevangen in de boerderij op steenworp afstand van het Overijssels Kanaal, gelegen tussen Dalfsen, Heino en Lemelerveld. Ook andere onderduikers zijn er welkom, evenals westerlingen die in de Hongerwinter warm eten krijgen voorgeschoteld. Hijman helpt een handje op de boerderij en draait volop mee, bijvoorbeeld ook als het gezin op zondag de dienst in de Dalfser hervormde kerk bezoekt. 

‘Grote Henk’

Gans gaat na de bevrijding regelmatig terug naar de boerderij, nog steeds onderhoudt hij contacten met leden van de familie Laarman. Zoals met Jan, zoon van wijlen Marten. Ook Margje en Grietje zijn inmiddels overleden, vertelt ‘grote’ Henk Laarman, die inmiddels 89 is en sinds 1958 in Aalten woont. Hijman's komst naar Dalmsholte is te danken aan de link met de Nijverdalse bakkersfamilie Flim. ,,De moeder van verzetsman Herman Flim en mijn moeder waren nichten van elkaar’’, zegt Laarman. In het boek beschrijft Hijman dat de gesprekken met ‘grote’ Henk niet altijd even vlot verliepen. ,,Hij was 13, ik 14, we waren allebei pubers’’, verklaart Laarman. ,,Ik heb 'kleine Henk’  de laatste jaren wel eens telefonisch gesproken, maar niet meer in levende lijve, dat is er nooit van gekomen.’’ 

‘Hijman waar ben je!’ is voor 19,95 euro verkrijgbaar via de regionale boekhandel en via boekenbestellen.nl.  Ook is het opgenomen in de bibliotheek van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) en bij het Joods Historisch Museum in Amsterdam. ISBN 9789463454315.

Volledig scherm
Kleinkinderen Noa en Stella krijgen bij de boekpresentatie in Maastricht uit handen van schrijver Frans Hermans een boek over de oorlogservaringen van hun opa. Hijman Gans en zijn vrouw Ellen kijken trots toe. © Frans Hermans
  1. Varsen wil ecoducten inruilen voor tunnel of viaduct

    Varsen wil ecoducten inruilen voor tunnel of viaduct

    De inwoners van de Ommer buurtschap Varsen vinden hun eigen verkeersveiligheid net wat belangrijker dan die van de fauna. Daarom stellen ze de provincie Overijssel voor om het miljoenenbedrag dat beschikbaar is voor de aanleg van twee ecoducten plus verkeerslichten op de oversteek van de Varsenerweg en de Hessenweg (N340), te besteden aan een ongelijkvloerse kruising op dat punt. Deze week is die wens besproken tijdens de algemene ledenvergadering van Plaatselijk Belang Varsen, en daarna verwoord in een brief aan Provinciale Staten van Overijssel.

Vechtdal