Volledig scherm
© ANP

Hoe André Hazes en Pim Fortuyn de persoonlijke uitvaart op de kaart zette

Het applaus voor Pim Fortuyn, de kist van André Hazes op de middenstip van de Arena: uitvaarten van bekende Nederlanders behoren tot ons collectieve geheugen. Waarin wijken deze uitvaarten af van de tradities en wat nemen wij ervan over?

Het was een uitvaart die Nederland nooit eerder mee had gemaakt en tot op heden ook niet meer heeft gezien. De afscheidsdienst voor André Hazes, op maandag 27 september 2004, kwam vanuit het niets binnen op nummer 1 in de Bijzondere Uitvaarten Top 10. Zes miljoen mensen in Nederland én Vlaanderen keken ernaar op tv, 50.000 mensen waren er rechtstreeks getuige van in de Amsterdam Arena. Ze zongen mee met René Froger en andere artiesten die Hazes-klassiekers vertolkten en luisterden naar toespraken van onder anderen Johan Cruijff, Hazes’ jeugdheld. De kist waarin de volkszanger annex cultheld lag opgebaard stond pontificaal op de middenstip, eromheen bloemen, heel veel bloemen.

Uitvaartspecial
Dit verhaal is onderdeel van onze uitvaartspecial. Alle verhalen vind je in de bijlage van je krant of in ons online dossier.

Eyeopener

Het massale afscheid van Hazes betekende een ijkpunt in de Nederlandse uitvaartcultuur. Er was al een kentering gaande, maar na die memorabele maandagavond kreeg de persoonlijke (of gepersonaliseerde) uitvaart pas echt voet aan de grond in Nederland. Nu, vijftien jaar later, kijken we niet meer op van een dienst in een restaurant, het plaatselijke buurtcentrum of zelfs de eigen huiskamer.

,,De uitvaart van André Hazes is voor heel veel Nederlanders een eyeopener geweest’’, stelt dr. Claudia Venhorst, onderzoeker bij het Centrum voor Thanatologie van de Radboud Universiteit in Nijmegen. ,,Ineens zagen ze dat het ook op een andere manier kon.’’

Volledig scherm
© ANP

Blauwdruk

Dat had niet eens zozeer te maken met de inhoud van de dienst. Het stramien verschilde niet heel erg van herdenkingsdiensten zoals die tot dan toe gebruikelijk waren in kerken en crematoria, met toespraken, bloemen en een rouwstoet. Het was de locatie, een vol voetbalstadion, die het anders dan anders maakte.

Venhorst: ,,Dat heeft echt wel iets veranderd in uitvaartland. Mensen zagen op tv: hé, het hoeft niet per se in een kerk of crematorium, dit is ook een mogelijkheid. Sindsdien zijn we het normaal gaan vinden dat diensten ook kunnen worden gehouden in restaurant- of huiskamerachtige settings en in voormalige kloosters en kerken, maar dan zonder de katholieke of protestantse riten die daar vroeger bij hoorden.’’

Het verhaal gaat verder onder het kader en foto...

Rechtstreeks op tv
De uitvaart van prinses Wilhelmina, op 8 december 1962 in Delft (foto), was één van de eerste grote gebeurtenissen die Nederlanders rechtstreeks op tv konden volgen.

De vroegere vorstin had alles tot in de puntjes geregeld. Zo werd zij in het wit begraven, zoals ze zelf wilde, in een witte kist, met een witte koets en witte paarden. Wilhelmina wilde tegen elke prijs voorkomen dat haar uitvaart net zo’n fiasco zou worden als die van haar vader Willem III in 1890. De kist met diens lichaam was te zwaar voor de dragers en moest daardoor worden voortgesleept over de grond. Er waren te weinig koetsen voor de koninklijke gasten uit het buitenland, de dienst begon al toen lang nog niet iedereen binnen was, een tribune stortte in en zakkenrollers sloegen toe tussen het publiek.

Volledig scherm

Breed publiek

Volledig scherm
© Pim Ras

Als thanatoloog (doodsdeskundige) schreef Venhorst samen met haar collega Brenda Mathijssen Dood, het standaardwerk over de Nederlandse uitvaartcultuur waarvoor ze honderden uitvaarten bezochten. Ook daar waarde de geest van Hazes rond. ,,Mensen waren gewend dat de kist altijd vooraan staat. Bij Hazes zat het hele stadion rondom de kist op de middenstip, hij stond als het ware tussen de mensen. Dat is daarna ook in de crematoria doorgedrongen, je kunt daar nu ook rond de kist zitten. De uitvaart van Hazes heeft dat toegankelijk gemaakt voor een breed publiek.’’

Zijn afscheid vormde een blauwdruk voor de persoonlijke, op maat gemaakte uitvaart waarbij de wensen van de overledene bepalend zijn. Een ontwikkeling die hand in hand is gegaan met de ontkerkelijking in Nederland. ,,Die was al langer bezig, maar ging in de uitvaartwereld het langzaamst. Mensen kozen voor een kerkelijke uitvaart omdat er nu eenmaal geen alternatief was. Na Hazes hebben de uitvaartverzorgers gefaciliteerd dat het nu ook op een andere wijze kan.’’

Metamorfose

Venhorst zag (‘om de warme sfeer van de Hazes-uitvaart in de Arena na te bootsen’) de aula’s van de crematoria de afgelopen vijftien jaar een metamorfose ondergaan. Er werd geïnvesteerd in muziek- en lichtinstallaties en videoschermen. Vrijwel alle wensen zijn bespreekbaar; nergens heeft de uitvaartcultuur zich zo ver in die richting ontwikkeld als in ons land.

Nederland zou Nederland echter niet zijn zonder kritiek op afwijkend verlopende uitvaarten. De moord op Pim Fortuyn op 6 mei 2002 zorgde voor een schok, een controversiële politicus die op straat werd vermoord. Bij zijn afscheidsdienst, vier dagen later in Rotterdam, werd de rouwstoet begeleid door applaus, iets wat Venhorst de daaropvolgende jaren vaker zou tegenkomen, en gezang als Geen woorden maar daden, leve Pim Fortuyn. ,,De mensen zagen ineens kans om uiting te geven aan hun verontwaardiging. Dat dit in Nederland kon gebeuren! In aantallen waren het niet eens zo heel veel mensen, maar de rest van het land heeft het ook gezien, op tv.’’

Volledig scherm
© ANP

Ongepast

Volledig scherm
© ANP

Het leidde tot een veelbesproken tv-column van schrijver Boudewijn Büch onder de titel Het carnaval der rouwenden, waarin hij zich afzette tegen het ‘uitbundige rouwbeklag’ en stelde dat de dood ‘van de straat’ was geworden en verworden tot ‘een kermis, het pandemonium van het doodsverdriet’. Terwijl de dood in zijn ogen ‘iets verschrikkelijks’ was en ‘geen applaus verdient’. Büch zou zelf een half jaar later overlijden aan een hartstilstand.

Die kritiek klonk ook rond de herdenking van de MH17-slachtoffers in 2014. Geen bekende Nederlanders, maar wel onderdeel van een nationale gebeurtenis die zo afgrijselijk was dat iedereen zich erin herkende en meedeed aan de publieke rouw. Die was zo massaal dat op sociale media de hashtag #ongepast opgang maakte. Er was commentaar op mensen die in korte broek langs de weg stonden waarlangs de slachtoffers werden vervoerd, en op het applaus dat opklonk vanaf viaducten.

,,Zo’n publiek debat over wat hoort en wat niet, is inherent aan het concept van de persoonlijke uitvaart’’, zegt Venhorst. ,,Dat draait immers om wat er bij de overledene past. Het applaudisseren kan heel gepast zijn geweest bij Pim Fortuyn, maar was dat misschien niet zo in het geval van de MH17-slachtoffers.’’

Risico’s

Volledig scherm
De kist met oud-premier Ruud Lubbers wordt naar buiten gedragen na afloop van de herdenkingsdienst bij de Laurentius en Elisabeth Kathedraal. © ANP

Aan het overnemen van gebruiken kleven altijd risico’s, stelt Venhorst. ,,Niet alles wat je bij iemand hebt gezien en daar heel goed werkte, werkt bij een ander ook. Het moet aansluiten bij de overleden persoon. Niet omdat er zo mooi werd gezongen bij André Hazes, of omdat er zo indrukwekkend werd geklapt bij Pim Fortuyn, of omdat er zulke prachtige muziek werd gedraaid bij een andere uitvaart waar je was.’’

Alles draait om herkenbaarheid, zegt Venhorst. ,,Na Hazes was het een tijdlang gangbaar om iedereen uit te nodigen voor een uitvaart. Als je dat doet, betekent het dat er mensen met heel verschillende relaties tot de overledene in de zaal zitten. Is het vervolgens een heel persoonlijke uitvaart die helemaal gericht is op de privépersoon, dan kan dat heel moeilijk zijn voor die 50 procent die hem niet zo goed kende, bijvoorbeeld een collega of een buurman of de ouder van een vriendin. Zij herkennen niets. Dan kan het wel een heel persoonlijke uitvaart zijn die past bij de overledene, maar als er een te grote groep is die niet betrokken is en niets herkent, gaat die met een moeilijk gevoel naar huis. Alsof ze ergens bij zijn geweest waar ze niet bij hadden moeten zijn, omdat het zo privé was.’’

Het verbaast haar daarom niet dat ze de laatste tijd weer meer mensen ziet kiezen voor een uitvaart in kleine kring. Zo werd ook Ruud Lubbers, toch een gewezen staatsman van formaat, vorig jaar in besloten kring begraven. ,,We zijn weer een beetje aan het terugkomen van het grootse’’, concludeert Venhorst. ,,Het hoeft niet altijd meer zo uitbundig, het mag ook weer kleiner en intiemer. Want ook die mogelijkheid is er.’’

Regels in binnen- en buitenland
In Nederland schrijft de Wet op de lijkbezorging voor dat een overledene binnen zes werkdagen moet worden begraven of gecremeerd. In ons omringende landen gelden ruimere termijnen of helemaal geen; zo kan het in Groot-Brittannië gerust drie weken duren voor een uitvaart plaatsvindt.

Uitvaarten verlopen in ons land via commerciële organisaties. ,,Heel klantgericht en subliem in het organiseren van persoonlijke uitvaarten’’, aldus doodsdeskundige dr. Claudia Venhorst. In Duitsland gaat het via religieuze instanties, zoals kerken en moskeeën. In Denemarken zijn uitvaarten het domein van de staatskerk, die alle begraafplaatsen en crematoria beheert en waarvan een groot deel van de Denen daarom lid is.

Onze Wet op de lijkbezorging wordt binnenkort aangepast. De termijn waarop mensen de as van een overledene kunnen ophalen bij het crematorium (nu dertig dagen) wordt zo kort mogelijk. Ook verdwijnt het woord ‘lijk’ van de overlijdensverklaring (dat zou ‘lichaam’ moeten worden) en komen er mogelijkheden voor alternatieve uitvaartvormen, zoals resomeren, waarbij het lichaam wordt opgelost in vloeistof.