Volledig scherm
Foto ter illustratie. Flexwerkers en uitzendkrachten uit binnen- en buitenland werken onder schrijnende omstandigheden, blijkt uit onderzoek van Platform Investico. © Shutterstock

‘Voor uitgebuite fabriekswerkers hoef je niet naar Bangladesh. Hier heb je ze ook’

Fabriekswerkers die ellenlange dagen draaien, landbouwarbeiders die amper betaald krijgen of migranten die gevangen zitten in moderne slavernij: dit soort schrijnende toestanden komt alleen in verre landen voor, toch? De waarheid ligt anders, ontdekten de journalisten van platform Investico. Ook de Nederlandse arbeidsmarkt heeft een schaduwkant, beschrijven ze in het boek Uitgebuit, dat vandaag verschijnt.   

Emiel Woutersen maakte het boek met vier collega's bij Investico. De journalisten ontdekten misstanden door heel Nederland, bij verschillende soorten bedrijven. Wat ze gemeen hebben: de werknemers die getroffen worden, verdienen weinig, zijn vaak vanuit een ander land naar Nederland gekomen en zijn kwetsbaar voor de grillen van hun werkgever. Het onderzoekswerk waarop het boek gebaseerd is, nam anderhalf jaar in beslag.

Een groot deel van jullie onderzoek is al in de media verschenen. Waarom hebben jullie besloten hier ook een boek over te maken? 
Woutersen: ,,Voor verschillende nieuwsmedia hebben we inderdaad een aantal verhalen gemaakt rondom de arbeidsmarkt. Maar in verschillende omstandigheden zagen we steeds dezelfde soort problemen optreden en dezelfde mechanismes die daarvoor zorgen. Door alles wat wij gezien hebben te bundelen, komt dat duidelijk naar voren. Dit boek is een reis geworden door de onderste lagen van de Nederlandse markt. We gaan van de extremen van moderne slavernij – want ook die bestaat in Nederland – naar de situatie waar veel uitzendkrachten zich in bevinden. Ook die is schrijnend, zij het op een andere manier.’’

Volledig scherm
Emiel Woutersen en zijn collega's baseerden Uitgebuit op hun onderzoekswerk naar de Nederlandse arbeidsmarkt © Uitgeverij Atlas Contact

De misstanden die jullie beschrijven, verwacht je toch niet in Nederland, met al onze regeltjes? 
,,Er wordt inderdaad vaak gedacht dat het hier wel goed geregeld is voor werknemers. Voordat wij dit onderwerp begonnen te onderzoeken, wisten wij ook niet hoe groot het probleem daadwerkelijk is. Ik zeg nu weleens: om uitgebuite landarbeiders of fabriekswerkers te vinden hoef je echt niet helemaal naar Bangladesh of een ander land dat een reputatie heeft op dit gebied. Hier heb je ze ook.’’

Wat was de plek waar jullie dit leed het minst verwachtten? 
,,We kregen tips over de werkomstandigheden van personeel op Rijncruises. Die reisjes staan toch een beetje bekend als kleinburgerlijk, gemoedelijk vermaak. Wat zou daar nu mis aan kunnen zijn? Veel, als je de verhalen van het personeel aan boord hoort, vaak mensen uit de Filipijnen en andere landen in Azië. Ze komen naar Europa om te werken en draaien dagen van wel zestien uur voor een schamel loon, met amper een dag vrij. Dit mag hun werkgever doen, want de rivieren behoren tot de internationale wateren, waar andere wetten gelden. En dat vaart hier op onze rivieren, zo onder onze neus voorbij.’’

Waar is het misgegaan? 
,,Het probleem ligt voor een groot deel bij de enorme flexibilisering van de arbeidsmarkt de afgelopen jaren.  ‘Flexibel’ klinkt goed, je denkt aan minder regels zodat mensen kunnen bepalen waar, hoe en wanneer ze werken, maar er zitten schaduwkanten aan.’’ 

Quote

‘Flexibel’ klinkt goed, je denkt aan minder regels zodat mensen kunnen bepalen waar, hoe en wanneer ze werken, maar er zitten schaduwkan­ten aan

Wat zijn die schaduwkanten?
,,Wetten en regelingen die het flexibel inhuren van personeel mogelijk maken, zorgen er vaak ook voor dat mensen er alleen voor staan. Ze worden niet beschermd tegen het gebrek aan zekerheid dat ook komt kijken bij bijvoorbeeld nulurencontracten. Flexibilisering zorgt er ook voor dat mensen alleen op basis van jaarcontracten aan de slag kunnen. Voor veel werknemers zit een vast contract er niet in. Als je de lagen van de arbeidsmarkt doorloopt, zie je dat de flexibilisering de arbeidsmarkt in een negatieve spiraal heeft getrokken.’’

Hoe werkt die negatieve spiraal?
,,De Nederlandse wet maakt het bijvoorbeeld relatief makkelijk voor uitzendbureau's om arbeiders uit Polen te halen. Die kunnen en willen in een distributiecentrum werken voor een laag loon. Dat beïnvloedt de positie van Nederlandse uitzendkrachten. Als hun Poolse collega's minder krijgen, dan moeten zij ook genoegen nemen met minder om wel aan het werk te kunnen blijven.’’

Waarom is dit geen groter onderwerp in de Nederlandse maatschappij?
,,Het gebeurt buiten het zicht van de meeste mensen. Werknemers komen vaak uit het buitenland, worden naar de fabrieken, distributiecentra of andere werkplekken vervoerd en overnachten in vakantiehuisjes of ‘Polenhotels', waar ze nooit in aanraking komen met anderen.’’

,,In het boek beschrijven we het lot van de Marokkaanse immigrant Tariq. Hij dacht goed terecht te komen bij een biologische paprikateler, maar hij werd door zijn werkgever ‘verstopt’ voor de buitenwereld. Toen hij door had dat het toch niet goed zat, liet zijn werkgever hem niet zo makkelijk meer gaan. Uiteindelijk kreeg hij een vreselijk ongeluk bij het uitvoeren van werkzaamheden die hij eigenlijk niet zou moeten doen. En zijn werkgever is intussen vrijgesproken van enige blaam.’’

Wat hebben de betrokken werkgevers op de misstanden te zeggen?
,,Hun antwoord is steevast: ‘als die mensen dit werk niet zo zouden willen, waren ze wel iets anders gaan doen’. Maar zo simpel is het natuurlijk niet. Als ze een andere keuze hadden, zouden ze niet voor dit werk gaan. De wet zoals hij nu is, staat de werkwijze van deze bedrijven toe. Maar dan blijft de vraag: waarom moet er een wet komen om werknemers menselijk te behandelen? Dat hoort toch normaal te zijn?’’

Quote

Waarom moet er een wet komen om werknemers menselijk te behandelen? Dat hoort toch normaal te zijn?

Hoe kunnen we als maatschappij mensen als Tariq beschermen?
,,Het is zo'n wijdverbreid probleem dat dat niet zo simpel is. Je kan ervoor kiezen niet meer die biologische paprika's te kopen van die ene supermarkt, maar dit leed zit achter producten in iedere Nederlandse supermarkt. Wat belangrijk is voor iedereen, is om ons bewust te zijn van wat er aan de hand is. Maar het is voornamelijk aan de overheid om verantwoordelijkheid te nemen in deze kwestie en kritisch naar de gevolgen van de flexibilisering te kijken.’’ 

Uitgebuit, het verhaal van de Nederlandse werkvloer is vandaag verschenen bij uitgeverij Atlas Contact.

Wat is het verschil tussen Polen en Marokkanen? Toegegeven, de vraag klinkt als het begin van een slechte grap. Maar om te achterhalen wat de komst van Turkse en Marokkaanse gastarbeiders na de Tweede Wereldoorlog zo ontzettend uitzonderlijk maakte, kun je ze het beste vergelijken met de huidige arbeidsmigranten uit Oost-Europa. Migratiehistoricus Leo Lucassen (Universiteit Leiden) legt het uit:

Lees de beste artikelen op het gebied van werk en carrière via onze wekelijkse nieuwsbrief