Volledig scherm
Minister Ank Bijleveld (Defensie) voorafgaand aan het debat in de Tweede Kamer over het Nederlands bombardement in Irak. © ANP

Bijleveld doorstaat ‘ingewikkeld debat’ over burgerdoden Irak

SpoeddebatToenmalig minister van Defensie Jeanine Hennis was in juni 2015 persoonlijk op de hoogte dat er waarschijnlijk burgerslachtoffers waren gevallen bij een Nederlands bombardement in Irak, maar vertelde de Tweede Kamer dat daar ‘voor zover op dit moment bekend’ geen sprake van was. Minister Ank Bijleveld van Defensie kwam daar pas vrijdag achter en zette dat maandag recht. ,,Dat had zo niet gemoeten.”

Dat kwam haar vannacht na een verhit debat op een motie van wantrouwen te staan. De motie van GroenLinks vanwege het ‘ontijdig, onvolledig en onjuist’ informeren van de Kamer werd gesteund door bijna de gehele oppositie, maar kreeg geen meerderheid. Regeringspartijen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie, plus SGP en eenmansfractie Van Haga blijven Bijleveld steunen. De Defensieminister sprak van ‘een ingewikkeld debat’. 

Voor het onjuist informeren had Bijleveld eerder op de avond al haar ‘oprechte excuses’ aangeboden. ,,Ik ben daar verantwoordelijk voor, ook voor het handelen van mijn ambtsvoorgangers. Ik kan niet anders doen dan dat erkennen en excuses maken.” Ook sprak ze ‘namens het kabinet’ haar medeleven uit met de nabestaanden. 

‘Geloofwaardig’

Uit een feitenrelaas dat Bijleveld vanmiddag naar de Kamer stuurde, blijkt dat toenmalig Defensieminister Hennis al wist dat het ‘geloofwaardig’ was dat er bij een Nederlands bombardement in het Iraakse Hawija, in de nacht van 2 op 3 juni 2015 burgerdoden waren gevallen. Toch schreef ze een paar weken later aan de Kamer dat dat ‘voor zover op dit moment bekend’ niet het geval was. Gisteren erkende Bijleveld dat er bij het bombardement zeker zeventig doden vielen

Nadat Bijleveld in oktober 2017 minister werd, was zij zich ‘bewust van het feit dat er burgerslachtoffers zijn gevallen’. Maar pas vrijdag kwam de CDA-bewindsvrouw erachter dat Hennis destijds had gelogen tegen de Kamer, al sprak zij liever over ‘feitelijk onjuist informeren’. Hennis ging, stelt Bijleveld, in tegen ‘het algemene beleid’: dat er over lopende missies in verband met de veiligheid niets zou worden gezegd.

De Kamer neemt het Bijleveld kwalijk dat zij bij haar aantreden of op z’n minst na het beëindigen van de Nederlandse missie tegen IS, in december 2018, de fout niet rechtzette. Dat kon volgens Bijleveld niet, omdat zij tot vrijdag niet wist dat de Kamer verkeerde informatie had gekregen. De brief waarin de Kamer zou worden geïnformeerd over de burgerslachtoffers lag toen al klaar en werd in het weekend nog aangepast, ‘met deze informatie erin’.

Feitelijke onjuistheid

Dat stuitte op onbegrip bij de Kamer: wist niemand op haar departement dat Hennis in eerdere Kamerstukken burgerdoden had ontkend? Volgens Bijleveld kan daarvoor de reden zijn dat het onderzoek op haar departement vooral was gericht op openheid geven over burgerslachtoffers. De Defensieminister bestrijdt ‘het frame’ dat de Kamer ‘werd voorgelogen’. ,,Het is een feitelijke onjuistheid.’’

Volgens Isabelle Diks (GroenLinks) heeft Bijleveld de leugens van haar voorganger Jeanine Hennis over deze zaak overgenomen in plaats van het recht te zetten. Dat zorgt voor een ‘diepe kras in haar geloofwaardigheid’. Sadet Karabulut (SP) vindt het ‘onacceptabel’ dat de Kamer is voorgelogen. Bijleveld mag zich volgens haar ‘niet verschuilen’ achter haar voorganger. ,,Dit is de politieke verantwoordelijkheid van minister en van haar alleen.’’ De Kamer is ‘bewust fout geïnformeerd’, meent PvdA’er Kersten.

Harde noten

Ook regeringspartijen kraakten harde noten. Het was immers beleid om niets te zeggen over lopende operaties, stelt VVD-Kamerlid André Bosman. De informatie van Hennis was daardoor ‘inhoudelijk onjuist en procedureel onjuist’. D66-Kamerlid Salima Belhaj wilde weten waarom Bijleveld de verkeerde info van haar voorganger niet eerder heeft rechtgezet. Dat had volgens haar moeten gebeuren bij haar aantreden in oktober 2017, toen Bijleveld over de kwestie werd geïnformeerd, of na het beëindigen van de missie tegen IS, in december 2018. 

D66 eiste meer details over de gang van zaken. Het feitenrelaas vond Belhaj ‘te algemeen’. Ze wil weten hoe Hennis werd geïnformeerd, of daar een memo van is en wat er in het overdrachtsdossier stond toen Bijleveld aantrad.  Wat er in haar overdrachtsdossier stond weet ze ‘niet precies’. Na een schorsing zei Bijleveld dat ze niet in haar introductiedossier, maar in geheime briefings hoorde over de burgerslachtoffers. ,,Ik was me toen bewust van het feit dat er burgerslachtoffers zijn gevallen. De details komen later.’’

Rutte

Ook zei de minister dat het ‘aannemelijk’ is dat in 2015 de meest betrokken ministeries - Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, Veiligheid en Justitie én Algemene Zaken van premier Mark Rutte - op de hoogte waren van de aanvallen waarbij burgerslachtoffers te betreuren waren. ,,Alleen kan ik niet zeggen wie wat wist.” Ze gaat op verzoek van de Kamer, die wil weten of Rutte ervan wist, alsnog op zoek naar welke informatie naar de andere departementen ging.

Denk-Kamerlid Selcuk Öztürk haalde zich de woede van de rest van de Kamer op de hals omdat hij sprak over ‘moord’ op onschuldige burgers door de Nederlandse F-16-vliegers. ‘Niet respectvol’ en ‘zeer betreurenswaardig’, aldus zijn collega-Kamerleden. 

Burgerdoden

Het Openbaar Ministerie deed onderzoek naar vier aanvallen waarbij mogelijk burgerdoden vielen en zag geen reden voor vervolging. De Kamer meent dat de piloten niets valt te verwijten, zij voerden hun missie uit op basis van inlichtingen die achteraf niet bleken te kloppen. ,,We staan hier niet om de betrokken militairen de maat te nemen’’, aldus GroenLinks’er Diks. 

Kamervoorzitter Khadija Arib greep meermaals in om Öztürk te vragen zijn woorden zorgvuldiger te kiezen. Daarop vroeg het Denk-Kamerlid zich eerst af of minister Bijleveld ‘wel een hart’ heeft om vervolgens oud-minister Jeanine Hennis vanwege haar onjuiste informatie aan de Kamer ‘een lijkenverstopper’ te noemen die werd ‘beloond’ met een ‘baantje in Irak’. Hennis is inmiddels VN-gezant in het land.