Volledig scherm
In deze stoet bevonden zich ruim zeshonderd mannen uit Putten. © niod/Kamp Amersfoort

75 jaar verdriet: de razzia van Putten in 18 foto’s

foto'sHet is 75 jaar geleden dat de Duitsers Putten binnenvielen en de mannen uit het dorp afvoerden naar concentratiekampen. Het lijkt zo lang geleden, maar het verdriet in het Veluwse dorp is nog altijd groot. Vandaag begint de herdenking aan deze helse periode. De razzia van Putten in beeld. 

Het is 30 september 1944 als leden van het Puttense verzet een aanslag plegen bij de Oldenallerbrug tussen Putten en Nijkerk. Een auto van de Duitse Wehrmacht wordt beschoten. Een Duitse officier en een van de verzetsleden komen bij de aanslag om het leven. Drie Duitsers vluchten weg. 

Volledig scherm
De Oldenallerbrug waar de aanslag op een Duitse officersauto is gepleegd. © Van de Biezen

De Duitsers nemen wraak. Zondagochtend 1 oktober wordt een grote ring gelegd om Putten. Later die ochtend lukt het vrijwel niemand meer om die ring te doorbreken. Alle bewoners van Putten worden uit hun huizen gehaald. Vrouwen en kleine kinderen moeten naar de hervormde kerk. De mannen naar een terrein achter de openbare school, daar vlakbij. Die dag worden zes mannen en een vrouw doodgeschoten.

Volledig scherm
De Oude Kerk in Putten. © Rob Voss

Aan het eind van de dag mogen vrouwen en kinderen naar huis, zij moeten de volgende ochtend terugkomen met eten voor de mannen. Een groot deel van de mannen uit de school mag naar de Oude Kerk. 

De Duitsers besluiten de hele mannelijke bevolking van Putten, van 18 tot 50 jaar oud, via Kamp Amersfoort naar Duitsland af te voeren. 

Op 2 oktober moeten alle mannen uit de kerk en zicht opstellen op de Markt. 659 mannen worden opgesteld in gelid en moeten naar het station marcheren. 

Volledig scherm
Het station van Putten was het laatste dat 522 mannen zagen van hun dorp, toen ze op 2 oktober 1944 na een razzia per trein werden afgevoerd naar Kamp Amersfoort. © Googlemaps

De vrouwen krijgen te horen dat de mannen worden afgevoerd, het dorp wordt platgebrand en dat binnen twee uur het dorp geëvacueerd moet zijn. De vrouwen krijgen nauwelijks kans om afscheid te nemen van hun geliefden. De mannen worden de trein in gedreven en afgevoerd naar Kamp Amersfoort. Ruim honderd woningen worden in de brand gestoken. 

Volledig scherm
Een van de 105 huizen die door de Duitsers in brand zijn gestoken als represaillemaatregel voor een aanslag op een Duitse militair © Theo van Haren Noman, Fotocollectie Anefo, Nationaal Archief Den Haag

In totaal zijn 110 huizen totaal verwoest. Op 3 oktober keren de vrouwen, jongens en oude mannen weer langzaam terug naar Putten. 

Volledig scherm
Rookpluimen boven Putten, waar na de razzia 110 huizen in brand zijn gestoken. FOTOBRONFOTOBRONfoto’s Gedenkboek voor Putten ronald peters putten

Ruim een week later, op 11 oktober, marcheren 1.439 gevangenen van het kamp Amersfoort naar het station. Daarvandaan werden ze met de trein afgevoerd naar het Noord-Duitse concentratiekamp Neuengamme. Over de identiteit van de individuele gevangenen is weinig bekend. De kampadministratie is grotendeels vernietigd door de Duitsers. Wel is bekend dat zich in de stoet meer dan 600 mannen uit Putten bevinden.

Volledig scherm
De mannen uit Putten onderweg naar het station, waar zij zouden worden afgevoerd naar Neuengamme. © niod/Kamp Amersfoort
Volledig scherm
De mannen uit Putten lopen in een grote stoet, onderweg naar een concentratiekamp. © niod/Kamp Amersfoort
Volledig scherm
In deze stoet bevonden zich ruim zeshonderd mannen uit Putten. © niod/Kamp Amersfoort

De mannen worden op transport gezet naar concentratiekamp Neuengamme. Dertien mannen weten onderweg uit de trein te springen en te ontsnappen.

Volledig scherm
Concentratiekamp Neuengamme vlakbij Hamburg.

Vanuit Neuengamme worden veel mannen uit Putten naar verschillende buitenkampen getransporteerd. Waaronder Ladelund. Daar zijn eind 1944, 111 mannen uit Putten gestorven in een werkkamp. Onder die Puttense arbeiders bevond zich Hendrik Zeegers. Hij liet zeven kinderen achter. Onderweg naar Duitsland gooide hij een briefje uit de trein, dat nog altijd bewaard wordt in de familie. 

Volledig scherm
03-04-2018 Razzia Putten - Ladelund vrijwilligers. repro Hendrik Zeegers© Ruben Schipper Fotografie © Ruben Schipper Fotografie

Ook Harmen Bronkhorst bevond zich in Ladelund. Hij had twee kinderen van 8 en 9. Bronkhorst gehoorzaamde toen het Duitse bevel kwam in Putten, om zich te melden. Hij dacht dat hem niks zou overkomen, omdat hij niets had misdaan. Hij had zich niet beseft dat hij zijn huis en gezin nooit meer zou zijn.  Hij ligt begraven in een massagraf in Ladelund. 

Volledig scherm
03-04-2018 Razzia Putten - Ladelund vrijwilligers. repro portret Harmen Bronkhorst © Ruben Schipper Fotografie © Ruben Schipper Fotografie

De familie Bakker raakte door de Puttense razzia tien mannen kwijt. Daaronder ook de opa van Eefje van den Berg-Van den Bor, die besloot er een boek over te schrijven: ‘Als geen moeder troosten kan’. Op de foto een van de mannen uit de familie: Jan Bakker. 

Volledig scherm
razzia putten © razzia putten

Ook Riet Ceelen-Hendriksen (81) verloor haar vader bij de razzia. Zij groeide op met twee zussen. Haar moeder trouwde nooit opnieuw. Als oktober in aantocht is, heeft Ceelen het er zelf ook moeilijk mee. ,,Dan vraag ik de dokter maar om een pilletje, om wat rustiger te worden’’, zegt ze. ,,In deze tijd van het jaar komt alles weer op je af.’’ 

Volledig scherm
De vader Riet Ceelen-Hendriksen werd afgevoerd bij de razzia van Putten. © Rob Voss

Zo lag Putten er in 1945 bij. 

Volledig scherm
Razzia putten © A.L.C. knook/Niod

Van de 659 afgevoerde mannen zijn er 58 vrijgelaten uit kamp Amersfoort na medische keuring. Dertien weten te ontsnappen tijdens het begin van het transport van Amersfoort naar Neuengamme. 588 mannen komen daar later in oktober 1944 aan. Van hen keren er 48 na de oorlog terug naar Nederland, hier overlijden nog eens vijf mannen als gevolg van de ontberingen. 

Volledig scherm
659 mannen werden weggevoerd uit Putten. © Rob Voss

Deze foto werd gemaakt op 29 oktober 1945. De heer Punt is eigenaar van een café en op dat moment leider van de Rode Kruis actie in Putten. Hij heeft alle namen en foto's van de mannen die stierven. Op de foto is te zien dat hij bezig is met de administratie van de afgevoerde en vermiste mannen

Volledig scherm
© Theo van Haren Noman, Fotocollectie Anefo, Nationaal Archief Den Haag

Al vrij vroeg na de oorlog bezoekt een groep van 130 nabestaanden uit Putten, samen met burgemeester Quarles van Ufford, het voormalig kampterrein Ladelund. Dit gebeurde in 1950, toen het kamp nog bijna intact was. 

Volledig scherm
Nabestaanden bezoeken Ladelund. © © archief

‘Het vrouwtje van Putten’ herinnert aan alle vrouwen die alleen achterbleven in het dorp. Het monument staat langs de route die de mannen in oktober 1944 ook gelopen hebben. Zij kijkt in de richting van de Oude Kerk, waar al die mannen uit Putten 75 jaar geleden werden weggevoerd

Volledig scherm
Inwoners van Putten wonen een herdenking bij. Nog altijd trekt de herdenking op 2 oktober in Putten meer publiek dan de Nationale Dodenherdenking op 4 mei. Bram van de Biezen/archief © herdenking putten

Ter nagedachtenis aan de razzia wordt dinsdagavond, voorafgaand aan de herdenking van woensdag, een stille tocht gehouden. Die volgt de route die de 659 opgepakte Puttenaren 75 jaar geleden aflegden voor hun deportatie met de trein. De zogenaamde razzia-route voert langs de belangrijkste plekken uit de geschiedenis van de razzia van Putten. Klik op de markeerpunten van onderstaande interactieve kaart voor informatie en beeld van de plekken waar bij wordt stilgestaan op de route. 

Lees in ons dossier alle oorlogsverhalen.

Veluwe