Volledig scherm
Costelicke scat der geesteliker rijckdoem van Thieman Petersz. Os de Breda uit 1518 is het oudste in Zutphen gedrukte boek. © Regionaal Archief Zutphen

Oudste in Zutphen gedrukte boek stamt uit 1518

Het vermoeden bestond al even, maar de kogel is nu door de kerk. Costelicke scat der geesteliker rijckdoem van Thieman Petersz. Os de Breda uit 1518 is het oudste in Zutphen gedrukte boek. Het gebonden stukje geschiedenis is te bewonderen in het Regionaal Archief Zutphen.

November vorig jaar stuitte onderzoeker Marjolein Koudstaal op het werk van Thieman. Ze deed onderzoek naar Zutphense drukkers en kwam min of meer bij toeval Costelicke scat der geesteliker rijckdoem tegen. Er waren toen al sterke aanwijzingen dat dit wel eens het eerste in Zutphen gedrukte boek zou kunnen zijn. Verder onderzoek van Koudstaal wees uit dat dit inderdaad het geval is.

Eerste drukker van Gelderland

Er zijn geen oudere drukken bekend waarvan kan worden aangetoond dat zij in Zutphen zijn gedrukt. Er was zelfs even sprake van dat Thieman de eerste drukker van Gelderland zou zijn. Dit is echter niet juist: Gerardt van Leempt drukte in 1497 in Nijmegen de eerste Nijmeegse én Gelderse boeken.

Zwolle

Thieman Petersz. Os de Breda was een zoon van boekdrukker Peter Os de Breda en werd geboren in Zwolle. Vader Peter was een van de belangrijkste Nederlandse boekdrukkers van zijn tijd. Na de dood van zijn vader, verkoopt Thieman de boekdrukkerij in Zwolle aan het Fraterhuis. Daarna vertrekt hij naar Zutphen. Als Thieman rond 1522 zijn werkzaamheden in Zutphen stopt, duurt het nog tot 1603 voordat de volgende Zutphense drukker, Janssen van Aelst, de draad weer oppakt.

Katholiek

Costelicke scat der geesteliker rijckdoem is, niet geheel verrassend gezien de tijdsgeest, zeer katholiek. Robert van Keulen, de abt van het klooster in Selwerd, beschrijft in het boekje hoe een gelovige een aflaat kan verdienen. Een aflaat is een kwijtschelding van de tijd die elk mens in het vagevuur, het voorportaal van de hel, moet doorbrengen.

Buitenland

Er zijn meerdere van edities van Costelicke scat der geesteliker rijckdoem in Zutphen gedrukt. Daarvan zijn nu nog vier exemplaren over. Naast de Zutphense versie, worden er ook in Den Haag, Düsseldorf en Londen door Thieman gedrukte uitgaven bewaard.

Onderzoek Marjolein Koudstaal

Koudstaal kwam Costelicke scat der geesteliker rijckdoem van Thieman Petersz. Os de Breda november 2018 tegen tijdens haar onderzoek naar Zutphense boekdrukkers. Al gauw realiseerde zij zich dat dit boekje, dat in 1518 werd gedrukt, wel eens de eerste Zutphense uiting van de boekdrukkunst kon zijn. Een jaar extra onderzoek wees uit dat deze versie, bewaard in het Regionaal Archief Zutphen, inderdaad het oudste boek gedrukt in Zutphen is. Haar onderzoek richtte zich vooral op het exemplaar van Costelicke scat der geesteliker rijckdoem dat in Duitsland wordt bewaard en de vraag of deze niet eerder van de drukpers rolde. Dat bleek niet het geval. Ook bekeek ze of andere drukwerken uit die tijd hun oorsprong in Zutphen hadden. Daarvoor vergeleek ze onder meer de verschillende drukletters. Omdat niet kan worden aangetoond dat er drukwerken zijn die ouder zijn, mag worden aangenomen dat Costelicke scat der geesteliker rijckdoem inderdaad het oudste in Zutphen gedrukte boek is.

Zutphen