Volledig scherm
Historicus Jos Mooijweer bij de Willemsvaart in Zwolle. De vaart - die zijn scheepvaartfunctie allang kwijt is en later deels gedempt werd - bestaat precies 200 jaar. © Frans Paalman

Waarom Zwolle 450 jaar moest wachten op de Willemsvaart

video's & tijdlijnEen kanaal graven van de Zwolse stadsgracht naar de IJssel. Hoe moeilijk kan het zijn? Nou, héél moeilijk, ontdekte historicus Jos Mooijweer toen hij in de geschiedenis van de Willemsvaart dook. Hij ontdekte dat de aanleg keer op keer stokte door pech en tegenslagen, maar vooral door buurgemeente Kampen die Zwolle de vaarverbinding niet gunde. Zo kwam het dat Zwolle 450 jaar moest wachten op de Willemsvaart.

Vanaf volgende week wordt met een expositie en een reeks theatervoorstellingen herdacht dat de Willemsvaart op 24 augustus 1819 in gebruik werd genomen. Tweehonderd jaar geleden dus, maar de strijd die er aan vooraf ging duurde ruim twee keer zo lang, weet Mooijweer. Hij werkt bij Historisch Centrum Overijssel en deed het onderzoek in opdracht van Allemaal Zwolle. ,,Eerst denk je: we vieren het jubileum van een vaart, hoe interessant kan dat zijn? Maar de hele voorgeschiedenis maakt het toch heel boeiend. Ook blijkt dat er prachtig kaart- en fotomateriaal is, dat we tijdens de expositie laten zien.”

Om ‘het dossier‘ Willemsvaart te kunnen begrijpen moeten we terug naar de middeleeuwen. Kampen profiteert volop van de rechtstreekse ligging aan de IJssel. De stad Zwolle ligt niet aan de rivier en scheepvaart is aangewezen op de Vecht en het Zwartewater.

Quote

Kampen wil niet dat Zwolle een verbinding maakt met de IJssel

Jos Mooijweer, historicus

Jos Mooijweer achterhaalt dat Zwolle al in 1361 een verzoek doet bij de bisschop van Utrecht (tevens landheer van Overijssel) om een gracht te mogen graven. ,,De toestemming komt er, er wordt ook gegraven maar het lijkt erop dat het later in de versukkeling raakt.” Ruim honderd jaar later, in 1480, wordt een nieuwe poging gedaan. ,,Maar dan komen Deventer en Kampen in het geweer. Met name Kampen zal blijven dwarsliggen. Die wil niet dat Zwolle een verbinding maakt met de IJssel. Want dat was een bedreiging voor hun positie. Kampen maakte zoveel kabaal dat de bisschop zei: we doen het toch maar niet", weet Mooijweer.

Bekijk in deze tijdlijn de historie van de Willemsvaart in vogelvlucht. 

Zwolle geeft de strijd niet op. Als de tachtigjarige oorlog aanbreekt wordt een verdedigingslinie aangelegd tussen Zwolle en de IJssel met drie schansen, plekken waar de soldaten zicht konden houden op de vijand. ,,Dan ontstaat in Zwolle een plannetje. De burgemeester wordt - anno 1589 - afgevaardigd naar Den Haag om ervoor te pleiten die drie schansen te verbinden met een gracht. Dat maakt de aanvoer van manschappen en proviand makkelijker. Het mag, maar zonder een doorsteek naar de IJssel of de stadsgracht te maken", weet Mooijweer. Hij vermoedt dat ook hier Kampen en Deventer weer de hand in hebben. ,,Er is geen bewijs voor maar het is wel aannemelijk.”

Quote

Eind goed al goed? Nee, integen­deel!

Jos Mooijweer, historicus

Pas eeuwen later,  onder Lodewijk Napoleon, komt er eindelijk schot in de zaak. ,,Lodewijk Napoleon bezoekt Zwolle in 1809 en dan komt het plan opnieuw op tafel. Hij geeft zijn toestemming en het graven kan beginnen.” 

Eind goed al goed? ,,Nee, integendeel! Het graafwerk vordert tot aan de Spoolderberg, maar dan wordt Lodewijk Napoleon afgezet. Nederland wordt ingelijfd bij het Franse keizerrijk en het project komt stil te liggen. Zwolle blijft zitten met een halve vaart. Niet te geloven, na zoveel jaar strijd blijft Zwolle met een halve gracht zitten."

Zegen

Het is koning Willem I die enkele jaren later zijn zegen geeft aan het voltooien van de vaart, na smeekbedes uit Zwolle maar ook, verrassend genoeg, uit andere IJsselsteden. Nee, uit Kampen. Maar wel uit Deventer en Doesburg. ,,Het argument was dat de vaart een fantastische verbinding was om met name turf te vervoeren, dat uit het achterland via de net aangelegde Dedemsvaart naar de steenfabrieken aan de IJssel moest.” 

Quote

Koning Willem is er niet op de openings­dag, maar hij stuurt wel zijn koninklijk jacht

Jos Mooijweer, historicus

Op 24 augustus 1819 is het dan eindelijk zover. ,,Koning Willem I komt zelf niet - hij is jarig die dag - maar hij stuurt wel zijn koninklijk jacht uit Amsterdam. Die vaart, met de Zwolse schutterij voorop, als eerste naar de Katerveersluizen. En de gouverneur van Overijssel heeft nog een cadeautje: de koning verbindt zijn naam aan de vaart. Het wordt de Willemsvaart."

Volledig scherm
De Willemsvaart in 1937. collectie Spaarnestad, Historisch Centrum Overijssel © collectie Spaarnestad, Historisch Centrum Overijssel

Duizenden pramen, sloepen en tjalken varen daarna jaarlijks over de Willemsvaart. ,,Maar ondertussen was de stoommachine ook al lang en breed uitgevonden, de stoomboten doen hun intrede. Daarvoor blijkt de Willemsvaart uiteindelijk toch te smal. Niet lang na de voltooiing is de nieuwe vaart dus al hopeloos verouderd.” 

Er komt een plan om de vaart te verbreden en te verdiepen, en een nieuw stel sluizen aan te leggen bij het Katerveer. ,,Het mooie is dat Kampen dit keer wél meewerkt. Het wordt een groot project waarbij ook de IJssel beter bevaarbaar wordt gemaakt.” Het werk is in 1878 klaar en dan breekt een lange periode van voorspoed aan voor de Willemsvaart.

Volledig scherm
Een schip vaart in 1937 in de Willemsvaart in Zwolle, op de achtergrond is de Peperbus te zien. © collectie Spaarnestad, Historisch Centrum Overijssel

Na de Tweede Wereldoorlog besluit Zwolle tot de aanleg van het Zwolle-IJsselkanaal en dat betekent het einde van de Willemsvaart. De Katerveersluizen krijgen een monumentale status maar de gracht wordt deels gedempt. Langs de Veerallee is nog maar een smal stroompje overgebleven. Mooijweer: ,,Als je hem zo ziet, met de eendjes die erin zwemmen, kun je je bijna niet voorstellen dat het toen zo’n drukke vaart is geweest met zoveel scheepvaart. En de huidige Willemsvaart heeft dus ook geen verbinding meer met de stadsgracht. Eigenlijk is het wel grappig: Zwolle begon én eindigde met een halve vaart.”

Kijk hier hoe de Willemsvaart er nu uitziet en luister naar de uitleg van Jos Mooijweer:

Expositie en theater

200 jaar Willemsvaart wordt gevierd met de expositie ‘Zwolle naar Zee’ van Allemaal Zwolle (de nieuwe organisatie waarin HCO en Stedelijk Museum zijn opgegaan). Die is vanaf 20 augustus tot en met 5 oktober te zien in RAW Space, de werkplaats van kunstenaar Ronald Westerhuis aan de Willemsvaart. Met animaties, film en historisch kaart- en beeldmateriaal wordt de geschiedenis van de Willemsvaart geschetst. Daarnaast hebben de theatergroepen Gajes en De Jonge Honden een openluchttheatervoorstelling gemaakt met de geschiedenis van de Willemsvaart als inspiratiebron. Die wordt van 20 tot en met 24 augustus opgevoerd in Gerrits Tuin, ook aan de Willemsvaart. Meer informatie en tickets voor de voorstellingen: www.200jaarwillemsvaart.nl

Artistiek leider Jolmer Versteeg licht in deze video alvast een tipje op van de sluier over de voorstelling Verzand:

Tijdens de expositie is veel oud beeld- en kaartmateriaal te zien. Hieronder een voorproefje: 

Volledig scherm
Jongeren verpozen zich langs de Willemsvaart in Zwolle, jaartal onbekend. © Collectie Dolf Henneke
Volledig scherm
Keersluisbrug, 1955, collectie Dolf Henneke, Historisch Centrum Overijssel © collectie Dolf Henneke, Historisch Centrum Overijssel
Volledig scherm
Stoomboot in de nieuwe sluis bij Katerveer om geschut te worden, eind 19de eeuw © Collectie G.J. Wispelweij, Historisch Centrum Overijssel
Volledig scherm
De Willemsvaart wordt uitgebaggerd in 1996. © Frans Paalman
Volledig scherm
Een deel van de Willemsvaart wordt gedempt in 1996. © Frans Paalman
Volledig scherm
Een kaart van de Willemsvaart. © Archief Rijkswaterstraat, Historisch Centrum Overijssel

In samenwerking met indebuurt Zwolle